Ngaran “JATUH” dina Bahasa Sunda

Oleh R. Siti Nurul Hasanah, S.Pt, M.M.

(Staf Pengajar SMKN 1 Cikalongkulon)

Diajar Basa Sunda pikaresepeun. Salian ti ngagaduhan ungkapan anu ngandung nilai-nilai kaaripan lokal, basa anu panganggona sumebar di Jawa Barat sareng Banten ogé ngagaduhan ragam kosa kata unik. Kosakata dina basa Sunda bahkan seueur pisan. Salaku conto, kecap 'murag' anu dina basa Sunda seueur istilah pikeun nganyatakeunana.

Pikeun ngagambarkeun ragrag tina jangkung, basa Sundana anu biasa dianggo nyaéta ragrag sareng murag: ragrag dianggo pikeun mahluk hirup sareng murag dianggo pikeun objék anu teu hirup.

Nanging, masih kénéh seueur variasi kosa kata pikeun ngajelaskeun variasi ragrag anu sakirana hartosna dasarna sami, nyaéta ragrag. Diantarana kecap labuh sareng geubis: labuh aya dina kategori loma (akrab), sedengkeun geubis aya dina kategori lemes (lemes).

Antropolog Linguistik ti Universitas Pendidikan Indonésia (UPI) Mahmud Fasya ngajelaskeun yén variasi kekecapan basa Sunda, hususna pikeun ngutarakeun konsép ragrag, mémang khusus dibandingkeun sareng basa-basa sanés. Nalika ditarik dina linguistik, kosa kata anu réa tiasa dipedar dina ranah semantik atanapi élmu makna kecap sareng morfologi (bentuk kecap).

Mertimbangkeun yén basana arbitrér atanapi wenang, kosa kata tumiba pikeun dipaké numutkeun kasapukan anu dipilih ku panyatur.

"Ieu aya hubunganana ageung sareng aspék sosial budaya para panyatur. Nalika konsép éta katingali wawuh sareng kahirupan sapopoé masarakat sareng dianggap penting ku panyatur, konsépna bakal dinyatakeun sareng detil dina basa éta," saur Mahmud.

Dina kajian linguistik, variasi basa memang tiasa timbul kusabab variasi konsép atanapi kagiatan. Umumna aya dua cara pikeun ngébréhkeunana dina basa, léksikal atanapi gramatikal.

Kitu ogé ngeunaan momen 'ragrag', aya rohangan sareng waktos anu aya di jerona. Henteu dikecualikeun nyaéta lingkungan anu janten tempat cicing pikeun jalma éta. Salaku conto, rohangan hirup Sundana anu lahanna berbukit luhur sareng hujan ageung sareng kalembaban, ieu ngamungkinkeun urang labuh dina sababaraha variasi gerakan kusabab jalan anu leueur. Ieu bakal mangaruhan sesebutan variasi gerak anu hartos dasarna murag.

"Janten kekecapan khusus diperyogikeun pikeun ngaidéntifikasi gerakan anu murag," saurna.

Nalika nyatakeun yén aya jalma anu geubisna ka payun, basa Sunda gaduh kosa kata pikeun tikusruk. Tapi upami ragrag ka tukang, disebat tijengkang. Upami geubisna ngacleng , éta tijungkel. Ragrag kusabab tersandung hartosna tikosewad, tapi upami murag bari ngageser disebat tigolosor atanapi ngagolosor. Lebet kana liang, namina tigebrus, tapi nalika dieunakeun éta tiseureuleu. Dihandap ieu istilah-istilah ‘JATUH’ dina basa Sunda; 

Tibabaranting: Labuh nu nandakeun kaayaan nu susah payah. (hiperbola)

Tibuburanjat: Kaayaan dina kaayaan murag tapi nyoba hudang / hudang deui tapi murag deui kusabab buru-buru.

Tigejlig: Murag kusabab ngalangkungan saléngkah tangga (léngkah langkung luhur)

Tigubrag: Ragrag ti luhur

Tigebrus: 1) Murag kana liang . 2) Ragrag kana cai tapi henteu aya sora / sora riak "byurrr" (contona murag kana sawah)

Tigedebru: Ragrag sakujur awak (biasana jalma) ti luhur dugi ka aya sora "braaakk"

Tigejebur/Tigujubar: Ragrag kana cai dugi ka aya sora / riak "byurrr"

Tigorobas: Ragrag kanggo nyiptakeun jalan satapak kusabab jalan na lemes, contona taneuhna leueur.

Tigorolong: Ragrag ngageser ka handap (biasana aya dina media anu buleud / objék lonjong)

Tigulitik: Ngaguling-guling dina jalan anu déngdék (contona gunung / sisi gunung, jalan mudun)

Tigurawil: Murag bari naék kana tangkal tapi masih gaduh waktos kanggo nyepeng / ngagantung dina dahan tangkal sateuacan némpél kana taneuh. Tijalikeuh: Geubis anu patali sareng engkel.

Tijengkang: Ragrag ka tukang

Tijongjolong: Ragrag bari leumpang naék tangga kusabab anjeun henteu ningali léngkah (saléngkah) payun janten teuaya kasaimbangan, akibatna saatos 2-3 léngkah urang murag. Tijungkel: Ragrag tina kendaraan tumpakan (kuda, kebo, sapédah, motor, sareng sajabana) Tijungkir: Ragrag tibalik

Tijurahroh: Ujug-ujug murag dina kaayaan anu pikasieuneun.

Tikoséwad: 1) Anjeun murag kusabab anjeun ngalangkungan objék anu aya di jalan. 2) Ragrag kana walungan bari leumpang (nyebrang) dina jambatan awi kusabab kaleungitan kasaimbangan

Tikucuprak: Ragrag kana laungan atanapi sawah.

Tikudawet: Ragrag kusabab nincak naon-naon (biasana calana/sarung/sisi (kaén panjang/sinjang)/rok/pakéan sorangan anu panjang teuing Tikunclung: murag kana sumur.

Tikusruk: Ragrag kana liang/arah payun

Tiporos: Ragrag kana liang (biasana di antara lantai imah dina tihang tina awi)

Tiseureuleu: Murag kusabab leueur tapi masih bisa dicekel (imbit/awakna henteu acan aya dina lantai).

Tisolédat: Digolongkeun kusabab leueur kana imbit/awak kana lantai

Tisorodot: Ragrag dina jalan anu leueur.

Titajong: Geubis teu dihaja kumargi najong sampean batur atanapi barang nu aya payuneunana

Titiliktikan: Seolah-olah anjeun bakal murag kusabab cara leumpang henteu stabil (biasana balita anu karék meunang/diajar leumpang

Titotolonjong: Saolah-olah badé murag ka payun tapi masih tiasa dicekel ku dua suku.

Nambru: Ragrag posisi nangkuban

Sakitu panginten tambihan élmu ngeunaan variasi kecap ‘JATUH’ dina basa Sunda, ieu ngabuktoskeun yén basa Sunda téh beunghar ku kecap, urang salaku urang Sunda kudu reueus. HURIP SUNDA!!!